Wołosi - zbiorcza nazwa różnych grup etnicznych zamieszkujących pierwotnie Półwysep Bałkański, posługujących się językami wschodnioromańskimi. W skład tej grupy wchodzą zwłaszcza Arumuni. Pochodzenia wołoskiego sa również dzisiejsi Rumuni, choć od połowy XIX wieku już raczej nie określa się ich w ten sposób.

Etnonim "Wołoch" nie jest nazwą własną.

Spis treści 1 Pochodzenie i migracje 2 Wyznanie 3 Zajęcia 4 Język 5 Podziały 6 Zobacz też 7 Źródła

[edytuj] Pochodzenie i migracje

Ogóle zarysy genezy Wołochów są znane, jednak szczegóły nie są wyjaśnione – istnieje na ten temat kilka konkurencyjnych hipotez. Głównym punktem spornym jest lokalizacja kolebki Wołochów. I tak:

• według teorii dako-rumuńskiej, która dominowała do niedawna w literaturze rumuńskiej Wołosi – a w każdym razie ten ich odłam, który później utworzył naród rumuński – są ludnością autochtoniczną na terenie późniejszej Rumunii (Mołdawii, Wołoszczyzny i Siedmiogrodu).
• poza Rumunią dominuje teoria, że Wołosi wywodzą się z południowych Bałkanów, skąd przywędrowali na tereny obecnej Rumunii pod koniec I tysiąclecia n.e. bądź nawet na początku II tysiąclecia n.e. Jako kolebkę Wołochów współcześni autorzy wskazują zwykle zromanizowane obszary Cesarstwa Wschodniego - obszary dzisiejszych Macedonii, Serbii i Bułgarii. Teoria ta jest akceptowana współcześnie także przez część badaczy rumuńskich.

Teoria dako-rumuńska od XIX wieku była mocno forsowana przez historyków rumuńskich. Wydaje się jednak, że powstała jako wsparcie tendencji państwowotwórczych w okresie powstawania Rumunii, a szczególne w czasie forsowania koncepcji tzw. "Wielkiej Rumunii" na przełomie XIX i XX wieku, gdzie spełniała funkcję argumentu dla roszczeń terytorialnych np. w sporze z Węgrami o Siedmiogród. W rzeczywistości nie ma żadnych dowodów na istnienie jakichkolwiek większych grup ludności romańskiej na terytorium obecnej Rumunii po wycofaniu się Rzymian a X wiekiem.

W każdym razie jest obecnie niekwestionowane, że etnos wołoski wywodzi się ze zromanizowanej ludności dackiej, trackiej i iliryjskiej – czy to zamieszkującej Półwysep Bałkański, czy sąsiadujące z Bałkanami tereny karpackie i naddunajskie. Po rozpadzie administracji rzymskiej na Bałkanach i inwazji Słowian we wczesnym średniowieczu ludność romańska została wyparta w tereny górskie, gdzie przyjęła pasterski tryb życia. W średniowieczu Wołosi byli na Bałkanach istotnym elementem etnicznym. Po rozbiciu przez Normanów cesarstwa bizantyjskiego w Tessalii i Epirze powstała Wielka Wołoszczyzna - jeden z przejściowych bytów politycznych w tym regionie. Stamtąd mniej więcej w XII wieku Wołosi zostali częściowo odepchnięci na północ. W XII-XIII razem z Bułgarami tworzyli wspólny byt polityczny – drugie Cesarstwo Bułgarskie (oficjalnie Cesarstwo Wołochów i Bułgarów). Następnie, po ustąpieniu Mongołów w połowie XIII wieku, Wołosi na częściowo wyludnionych terenach między Karpatami a Dunajem i Dniestrem utworzyli kilka państewek, zjednoczonych później w dwa organizmy państwowe - Mołdawię i Wołoszczyznę. Na tych obszarach osadnictwo wołoskie nawarstwiło się na osiadłych tu Słowian i koczownicze ludy tureckie. W XIX wieku z połączenia księstw wołoskiego i mołdawskiego powstało pierwsze nowożytne państwo wołoskie - Rumunia, do której przyłączono później zasiedlone również przez Rumunów Dobrudżę, Siedmiogród i Banat.

Następna fala migracji, zwana kolonizacją wołoską, wyszła z południowych Karpat i wzdłuż łańcucha Karpat wschodnich i zachodnich dotarła aż do Orawy i Moraw. Migracja ta miała jednak etniczny charakter wołoski tylko w swej pierwszej fazie, do czasu wchłonięcia elementu ruskiego i polskiego.

W XVI wieku migracja ludności wołoskiej praktycznie zakończyła się. Stało się to za przyczyną m.in. umocnienia systemu feudalnego zarówno na terenach księstw naddunajskich, jak i Siedmiogrodu należącego do Węgier, a także przez zaawansowanie procesów asymilacyjnych, zastępowanie prawa osadnictwa wołoskiego prawem miejscowym itp.

Migracje te nie doprowadziły jednak do zaniku kultury wołoskiej na południowych Bałkanach - istnieje ona do dziś, choć w reliktowej formie. Silnie zasymilowane ludy wołoskie do dziś zamieszkują Tesalię (gdzie podczas II wojny światowej próbowano utworzyć arumuńskie państwo - Księstwo Pindosu), Epir i Macedonię. Asymilacja wynikła z braku własnego państwa i z intensywnego ograniczania kultury wołoskiej przez powstające od XIX wieku mocno nacjonalistyczne państwa.

[edytuj] Wyznanie

Wołosi byli na ogół wyznania prawosławnego. Charakterystyczną cechą jest upodobanie do św. Dymitra. Przy lokacji wsi, na ogół była też lokalizowana cerkiew wraz z uposażeniem. Charakterystyczne jest jednak to, że cerkiew była zależna od kniazia, który dysponował jej dobrami i osadzał popów. Cerkiew lokowana była w centrum osady, zaś monastyr na obrzeżu wsi.

[edytuj] Zajęcia

Panuje opinia iż Wołosi trudnili się jedynie pasterstwem transhumancyjnym (pół-osiadły tryb życia z pasterstwem w górach jako postawą egzystencji). Pogląd ten wziął się stąd, że w istocie do XX w. Wołosi bałkańscy zostali zmarginalizowani, głównie poprzez procesy asymilacyjne a także masowe migracje, i dotrwali jako etnos głównie w izolowanych enklawach w rejonach górskich, gdzie z natury prymitywne sposoby gospodarowania są trwalsze. Natomiast przed wiekami Wołosi posiadali również swoje elity, piśmiennictwo (w XVIII w. wydawane były gazety w języku wołoskim), kulturę, politykę (słynny Ali Pasza z Tepeleny był Wołochem) etc.

Wędrowni Wołosi zanosili na tereny górskie oryginalny sposób wypasu owiec przyjęty do dziś przez mieszkańców Karpat (Łemków, górali). W miarę asymilacji oraz wprowadzania prawa miejscowego przechodzili oni na rolniczy tryb życia. Budowali stałe wsie, przedstawiciele elit wołoskich (tzw. kniaziowie) obejmowali urzędy dostępując zaliczenia w poczet szlachty polskiej.

[edytuj] Język

Zasadniczo przyjmuje się, że Wołosi posługują się (posługiwali się) tzw. dialektami wschodnioromańskimi. Językoznawcy wyróżnili te dialekty ze względu na znaczny wpływ nań języków słowiańskich zarówno w warstwie leksykalnej jak i w gramatyce. Wpływ ten był tak silny, że niektórzy badacze podnoszą kwestię kreolskości dialektów (i etnolektów) wołoskich. Dla przykładu język proto-rumuński w połowie XIX w wg Słownika Etymologicznego (A. Cihaca) zawierał słowa pochodzące z:

• j. słowiańskich - 2350
• łaciny - 1150
• tureckiego - 950
• nowogreckiego - 650
• węgierskiego - 600
• albańskiego - 50

Zasadniczo dialekty wołoskie opierają się na łacinie, ale w formie odległej od klasycznej łaciny antycznej; są kontynuacją łaciny ludowej ("wulgarnej").

Jedynym językiem wołoskim, który uzyskał rangę języka literackiego jest język rumuński, który powstał na drodze unifikacji dialektów Wołoszczyzny i Mołdawii oraz intensywnych reform polegających na ich re-romanizacji (uklasycznieniu).

Ponadto współcześnie podejmowane są próby standaryzacji etnolektów Wołochów zamieszkujących Epir, jednakże działania te są już mocno spóźnione (o co najmniej wiek) oraz "tradycyjnie" spotykają się utrudnieniami ze strony rządu w Atenach. A co najważniejsze liczba ich użytkowników jest już zbyt mała (kilka - kilkadziesiąt tysięcy?) i to skupionych w peryferyjnych wioskach, bez elit i własnego szkolnictwa.

[edytuj] Podziały

Wśród Wołochów wyróżnia się kilka grup:

• Dakorumuni, czyli Rumuni - zamieszkujący Rumunię, Mołdawię, Ukrainę, Serbię, Węgry, Słowację i Bułgarię,
• Arumuni, zamieszkujący Grecję, Albanię, Rumunię, Macedonię, Bułgarię i Serbię,
• Meglenorumuni, zamieszkujący Grecję i Macedonię,
• Istrorumuni, zamieszkujący Chorwację.

[edytuj] Zobacz też

• Górale
• Wołosi w Polsce

[edytuj] Źródła

• Juliusz Demel Historia Rumunii, Zaklad Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław - Warszawa - Kraków 1970
• Tadeusz Olszański Wołosi - zapomniany lud Bałkanów, w: Płaj. Almanach karpacki, nr 21 (jesień 2000), ISSN 1230-5898
• Piotr Nowicki Spotkałem nawet prawdziwych Wołochów, w: Płaj. Almanach karpacki, nr 17 (jesień 1998), ISSN 1230-5898