Dzisiaj jest piatek, 05 grudnia 2008 r. 340 dzien roku
Languages:ar | id | bg | ca | ceb | cs | da | de | et | en | es | eo | fr | he | hr | it | ko | lt | hu | nl | ja | no | pl | pt | ru | ro | sk | sl | sr | fi | sv | te | tr | uk | zh






REKLAMA
mp3

Mazury

Ten artykuł dotyczy krainy historycznej. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy.
Krainy historyczne dawnych Prus

Mazury (dawn. Mazowsze Północne, Mazowsze Pruskie, Mazury Pruskie, niem. Masuren) - kraina historyczno-etnograficzna w Polsce północno-wschodniej. Geograficznie jest częścią Pojezierza Mazurskiego i Pojezierza Iławskiego, administracyjnie wchodzi w skład województwa warmińsko-mazurskiego.

Krajobraz regionu został ukształtowany przez ostatnie zlodowacenie około 14000-15000 lat temu. Z tego okresu pochodzi, znaleziony w okolicach Giżycka, fragment rogu renifera.[1] Teren jest pagórkowaty, z jeziorami, rzekami i strumieniami. Powierzchnię pokrywają lasy (około 30%).[2] W części północnej przeważają grądy, część południowa zdominowana jest przez bory sosnowe i mieszane.[3]

Spis treści

[edytuj] Etymologia nazwy

Nazwę Mazury wprowadziły władze pruskie w XIX wieku. Rzeczownik Mazur pochodzi od przedrostka maz- (brudzić, smolić, mazać) - pierwotnie słowo maź, oznaczało smołę i dziegć, pochodzi od zamieszkujących tutejsze lasy smolarzy - do którego dodano przyrostek -ur. Wyraz ten znany był od XV wieku. Mazury stanowią liczbę mnogą.[4]
Bezpośrednie pochodzenie nazwy należy wiązać z Mazowszem, jako, że w dawnej polszczyźnie Mazur to mieszkaniec Mazowsza, czyli dzisiaj powiedzielibyśmy - Mazowszanin (nazewnictwo to było jeszcze w końcu XIXw., czego liczne ślady znajdujemy w powieści Chłopi Reymonta). Migracja ludności z północnego Mazowsza na tereny Prus (wynikało z dobrych stosunków państwa krzyżackiego i dzielnic z północnego Mazowsza), to przede wszystkim napływ Mazurów-Mazowszan. Nazwa Mazury pochodzi więc od Mazurów-Mazowszan, zasiedlających te tereny. Za Mazury uważa się polskojęzyczną część Prus Wschodnich, co dodatkowo potwierdza tę hipotezę.

  • Mieszkańcy Mazur w większości byli protestantami, dokładnie luteranami, posługującymi się językiem polskim. Uprzednio tereny te nazywano polskimi powiatami, a ludność polskimi Prusakami. W XIX wieku pojawiały się nazwy Mazury Pruskie i Mazowsze Pruskie. [5] [6]
  • Mazury nazywane są Krainą tysiąca jezior, jednak jezior na Mazurach jest dwukrotnie więcej. [7]
Zobacz więcej w osobnym artykule: Mazurzy.

[edytuj] Mazury a Warmia

Mazury jako teren Prus zamieszkany przez mieszkańców mówiących po polsku lub mazursku [8]

Mieszkańcy Mazur, w odróżnieniu od sąsiedniej Warmii, w okresie przed II Wojną światową, byli w większości protestantami (luteranie, inaczej członkowie kościoła ewangelicko-augsburskiego). Wraz z reformacją narodziła się odrębność krainy - wiara stała się głównym wyznacznikiem ludności zamieszkującej Prusy. Katolicka Warmia do 1772 wchodziła w skład Polski, pozostała część kraju przeszła na protestantyzm.

Mazury, w przeciwieństwie do Warmii nigdy nie stanowiły odrębnej jednostki administracyjnej ani pod względem kościelnym ani świeckim, dlatego nie da się ustalić ścisłych granic dla Mazur. Mazurzy byli to Prusacy wyznania protestanckiego mówiący po polsku lub mazursku. Pod naciskiem asymilacji najpierw byli germanizowani, po 1945 roku polonizowani, a w okresie powojennym wyjechali do Niemiec. Dziś (2008 r.) w regionie żyje około 5.000 Mazurów i jako grupa etniczna wkrótce przestaną istnieć. We współczesnej branży turystycznej określenie Mazury rozszerzyło swoje znaczenie: wszędzie gdzie na północnym wschodzie Polski występują jeziora, pagórki i lasy w reklamie mówi się o Mazurach. Współczesny podział administracyjny województwa warmińsko-mazurskiego obejmuje także Elbląg - który jednak nigdy ani do Warmii ani do Mazur nie należał. [8]

Podział Prus Wschodnich w 1945 r. ułatwił określenie granic Mazur. Mazury to dzisiaj polska część dawnych Prus Wschodnich bez Warmii, Prus Górnych, Powiśla i Żuław.

[edytuj] Położenie

Na terenie Mazur leżą[potrzebne źródło]

Powiat bartoszycki Gmina Braniewo - wschodnia część Gmina Lelkowo Powiat kętrzyński (bez części gminy Reszel) Powiat giżycki
Powiat ełcki Powiat olecki Powiat piski Powiat mrągowski Powiat szczycieński
Powiat węgorzewski Powiat nidzicki Gmina Działdowo Gmina Iłowo-Osada Powiat ostródzki

[edytuj] Klimat

Klimat Mazur należy do najzimniejszych w Polsce. Kształtowany jest wpływami Bałtyku, a we wschodniej części zaznacza się oddziaływanie kontynentalne. Okres wegetacji wynosi 200-210 dni, a na zachodzie skraca się nawet do 190 dni. Przeciętne roczne opady wahają się w okolicach 540-700 mm. [9]

[edytuj] Gleby i rolnictwo

Struktura gleb jest mocno zróżnicowana. W okolicach Kętrzyna występują czarne ziemie i gleby brunatne a na południu lekkie piaszczyste. Urozmaicona rzeźba terenu znacznie wpływa na obniżenie wartości rolniczej gleb.

Warunki przyrodnicze: krótki okres wegetacji, konfiguracja terenu i zróżnicowanie gleb stawiają przed rolnictwem województwa wymóg wysokiego poziomu uzbrojenia technicznego; powodują, że jednostkowe koszty produkcji rolniczej są wyższe, a dochodowość mniejsza niż w innych regionach kraju. [7]

W regionie występuje dużo trwałych użytków zielonych, mniej sadów i gruntów ornych.[9]

Niemal wszystkie gospodarstwa rolne znajdują się w prywatnych rękach. Przeciętne gospodarstwo rolne położone jest na 14 ha co zdecydowanie przewyższa krajową średnią. Dużą rolę odgrywa gospodarka rybacka oparta na hodowli stawowej, jeziorowej i rzecznej.

Gospodarstwa rolne produkują głównie zboża i ziemniaki. Hodowla obejmuje przede wszystkim trzodę chlewną, drób, bydło i konie. [7]

[edytuj] Ukształtowanie powierzchni

Efektem oddziaływania lodowca kontynentalnego, który nasunął się tu w plejstocenie, jest bardzo urozmaicona rzeźba terenu. W regionie występują ciągi wzgórz morenowych, liczne pagórki ozów i kemów, zagłębienia bezodpływowe, rozległe równiny stożków sandrowych. [10]

  • Najwyższy szczyt Mazur - Dylewska Góra położona jest na wysokości 312 m n.p.m.

[edytuj] Surowce naturalne

Kopaliny występujące w regionie to przede wszystkim: kruszywo naturalne, surowce ilaste do produkcji ceramiki budowlanej i kruszywa lekkiego, piaski kwarcowe. Surowce znajdujące wykorzystywane w rolnictwie – torf i kreda jeziorna. Surowce stosowane w medycynie – borowina. [7]

[edytuj] Turystyka

Żaglówka na jeziorze Kiekrz

Walory turystyczne Mazur to przede wszystkim pagórkowate ukształtowanie terenu, ponad 1000 jezior, dziewicza przyroda, setki zabytków, gospodarstwa agroturystyczne, niski poziom uprzemysłowienia. W 1998 r. na terenie województwa warmińsko-mazurskiego znajdowało się 64,4 tys w miejsc noclegowych. Z noclegów w prywatnych domkach letniskowych corocznie korzysta około miliona turystów, w tym ok. 200 tys. zagranicznych. W obsłudze turystycznej zatrudnionych jest ok. 5 tys. osób. Turyści mogą znaleźć wypoczynek w ponad 2000 gospodarstw agroturystycznych. [9]

Atrakcją turystyczną są Pola Grunwaldzkie, na których w 1410 r. wojska polsko - litewskie pokonały krzyżaków. [7]

Sieć kanałów wodnych łączących liczne jeziora jest atrakcją dla żeglarzy i wodniaków. Przez Mazury przebiega Kanał Elbląski, który z zespołem 5 naziemnych pochylni stanowi osobliwość na skalę europejską. Swoje posiadłości mają tu polskie gwiazdy popkultury i ludzie biznesu. Mazury odwiedzane są chętnie przez turystów z Niemiec, Anglii, Czech, Rosji. [11]. Obecnie region jest mieszanką kultur: polskiej, niemieckiej, litewskiej, ukraińskiej i rosyjskiej.

[edytuj] Ważniejsze zabytki i ciekawe miejsca

Pałac w Sorkwitach

Inne ciekawe miejsca to: most obrotowy w Giżycku, Piękna Góra w Gołdapii, pole bitwy w Grunwaldzie, kwatera OKH w Mamerkach, Bunkier typu B w Martianach, wioska żeglarska w Mikołajkach, wyciąg narciarski w Mrągowie, Muzeum Ziemi Mazurskiej w Owczarni, kwatera Himmlera koło Pozezdrza, piramida w Rapie, klasztor Starowierców i cerkiew w Wojnowie.

Mazury obfitują także w obiekty architektury sakralnej (świątynie ewangelickie, katolickie, kaplice, kapliczki, dzwonnice i cmentarze) a także grodziska, kurhany i stare cmentarze. [13]

Stub sekcji Ta sekcja jest zalążkiem. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

[edytuj] Jeziora i cieki wodne

Spływ rzeką Krutynia

Charakterystyczną cechą Mazur jest występowanie na ich terenie około 4.000 jezior i łączących je kanałów. [14] Do największych należą:

  • Śniardwy (pow,113,8 km²) -największe jezioro w Polsce,
  • Jeziorak - najdłuższe jezioro w Polsce (27 km).

Wiele jezior jest połączonych kanałami żeglownymi (kanały mazurskie, Kanał Elbląski). Popularny wśród żeglarzy jest Szlak Wielkich Jezior Mazurskich o długości 88 km.[15] [7]

Zespół Wielkich jezior mazurskich - to kraina o powierzchni 1700 km², których pojemność obejmuje 1/4 zasobu ogółu wód polskich jezior. [14]

[edytuj] Charakterystyczne elementy krajobrazu

  • Mazurskie cmentarze ewangelickie.
  • Przydrożne aleje drzew.
  • Pałace oraz dwory z założeniami parkowo - ogrodowymi.
  • Obiekty dawnych linii kolejowych.[1]
  • Charakterystyczne dla regionu są też pozostałości wczesnośredniowiecznych (XI-XII w.) posągów nagrobnych, bądź przedstawień bóstw pruskich plemion tzw. Baby pruskie.
Charakterystyczna dla Mazur droga z aleją drzew

[edytuj] Pałace i dwory

Charakterystyczne dla krajobrazu Mazur są pałace oraz dwory z pobliskimi parkami i ogrodami. Spełniały one nie tylko funkcje użytkowe i reprezentacyjne ale także gospodarcze. Składały się zwykle z położonej w centrum rezydencji z założeniem parkowym; cmentarzem rodowym; ze stawami. Obiekty te stanowiły niegdyś centra kultury i rolnictwa i są przykładem znaczących osiągnięć architektury europejskiej dawnych czasów. Po II wojnie Światowej zostały zamienione w magazyny i PGR-y - co doprowadziło do ich znacznej dewastacji. [1]

Na uwagę zasługują:

[edytuj] Cmentarze

Na terenie Warmii i Mazur obecnie znajduje się około 3 200 cmentarzy. Najwięcej z nich to cmentarze ewangelicko-augsburskie. Historia cmentarzy zaczyna się dopiero w XVIII wieku - wtedy to zmieniło się nastawienie ludności do śmierci. Grób stał się miejscem upamiętnienia człowieka a nie tylko miejscem złożenia zwłok. Powstała sztuka nagrobna, groby zaczęły zdobić epitafia. Cmentarz stał się gajem -przedsionkiem raju. [1]

Na Mazurach można wyróżnić cmentarze wiejskie, rodzinne, wojenne, cmentarze leśne. Cmentarze wiejskie sytuowane były przy kościołach i dopiero w XIX wieku wprowadzono zakaz chowania zwłok w obrębach siedzib ludzkich. Każda wieś miała swój cmentarz leżący zwykle na wzniesieniu. Położenie cmentarzy zdradzają w krajobrazie kępy drzew tworzące zespoły zielonych alejek. Zwykle układ alejek zbudowany jest na planie krzyża. Na cmentarzach ewangelickich przeważają gatunki iglaste. [1]

Cmentarze rodowe położone są zwykle w atrakcyjnych krajobrazowo miejscach i na wzniesieniach. Charakterystyczny jest tu grobowiec rodziny Farenheidów – słynna piramida w Rapie.

Cmentarze z I wojny światowej. Stanowią proste układy kompozycyjne, skromne w formach. Na nich spoczywają żołnierze niemieccy i rosyjscy polegli w latach 1914-1915.

Obecnie (2008 r.) mazurskie cmentarze niszczeją w zapomnieniu. Zdewastowano groby, kwatery pozbawiono metalowych krzyży, zniszczone i rozkradzione zostały płyty nagrobne i kamienne pomniki. [1]

[edytuj] Architektura mazurskiej wsi

Typowa historyczna zabudowa wiejska składała się przede wszystkim z kościoła z wieżą posadowionego w centrum wsi, karczmy, folwarku oraz regularnej kępy drzew na wzniesieniu gdzie znajdował się cmentarz. Typowymi obiektami w mazurskich wsiach były także budynki kuźni, wiatraka, remizy strażackiej, młyna i szkoły. Najwięcej wsi czynszowych powstało na podstawie przywileju lokacyjnego. [1]

Cechy wyróżniające budownictwo mazurskie to przede wszystkim:

  • Budynki drewniane w rzucie prostokątnym,
  • Zabudowa z czerwonej cegły z dachami krytymi dachówką,
  • Dach dwuspadzisty,
  • Ściany wykonane z dobrego materiału,
  • Drzwi wejściowe znajdują się w ścianie dłuższej,
  • Zdobnictwo jest oszczędne.
Zagroda mazurska z domem ustawionym szczytem do drogi

Zdobione były drzwi, szczyty i okienne obramienia. Nowsze budynki mieszkalne często wyposażone są w ganki.[20]

Fragment podcienia szczytowego chałupy z okolic Mrągowa (za Boetticherem)

Przed wiekami mazurskie chaty budowano na zrąb. Szczyty domów modelowano za pomocą układu desek. Szkielet był z belek a ściany okładano deskami. Dach kryto trzciną, słomą lub gontem. Krokwie ozdabiano np. głową końską. Okiennice ozdabiane były wycięciami. Domy budowano z podcieniem. Jednym z charakterystycznych elementów budownictwa wiejskiego była tzw. ciemna kuchnia. Cechą charakterystyczną mazurskiej zagrody chłopskiej było oddzielne położenie budynku mieszkalnego od zabudowań gospodarczych. Jedynie w biedniejszych zagrodach stawiano jeden budynek mieszkalno-inwentarski. [21]

Mazurskie wsie miały kształt ulicówek - położonych wzdłuż drogi, rzeki albo, rzadziej, kształty owalne - gdy chałupy budowano wokół np. kościoła lub stawu. [22]

W II połowie XIX wieku budownictwo murowane zaczęło wypierać drewniane. Powstawały charakterystyczne budynki mieszkalne i użytkowe z czerwonej cegły. Za panowania gaulaitera Ericha Kocha w latach 30 XX wieku masowo powstawały charakterystyczne kochówki - niewielkie, parterowe domki pokryte tynkiem z dwuspadzistym dachem o charakterystycznej linni z lekko wklęsłymi bokami. [1]

[edytuj] Wyposażenie wnętrz

Wyposażenie chałup zależne było od zamożności gospodarzy. Wnętrza jednoizbowe podzielone były na obszerną izbę, do której wchodziło się przez sień oraz komorę i zapiecek. Izba pełniła jednocześnie funkcje kuchenne i sypialne oraz jako pomieszczenie dziennego pobytu. Na meble składały się łóżka (od najprostszych pryczy, po okazałe z baldachimem - czyli podniebziem. Do spania wykorzystywane były także ławy skrzyniowe - ślubanki, w których mieściła się pościel. Głównym elementem wnętrza był ogromny piec. W drugiej połowie XIX wieku do mazurskich chałup zawitały przyozdobione firankami i koronkami kredensy. Pod oknem znajdował się stół, malowane ławy i krzesła zydle zdobione ażurowymi motywami koniczynek, serduszek, lub półksiężyców. Przy stołach zbierały się rodziny do spożywania posiłków. Jedzono drewnianymi łyżkami z jednej lub kilku cynowych bądź glinianych naczyń. Niemowlęta przebywały w kołyskach a dziadkowie zajmowali zapiecek. Odzież przechowywano w zdobionych skrzyniach, które później zastąpiły komody a następnie upiększane motywami roślinnymi szafy. Ściany domów w późniejszym okresie malowano wapnem. [21]

Pierwotnie do uprawy roli chłopi używali radła, do orki soch a później pługów. [21]

[edytuj] Kultura

 Treść tej sekcji może nie być zgodna z zasadami neutralnego punktu widzenia.
Zajrzyj na stronę dyskusji i pomóż ją poprawić.
Ta lista lub artykuł przeglądowy wymaga określenia jasnych kryteriów wyboru. Kryteria powinny być poparte źródłami, nie mogą naruszać zasady neutralnego punktu widzenia, należy też unikać próżnych wyrażeń takich jak "znani", "najlepsi" itd. Kryteria możesz omówić w dyskusji artykułu.
Zobacz też: Zasady tworzenia list.

Wśród cyklicznych imprez kulturalnych na Mazurach na uwagę zasługują:

  • Międzynarodowy Piknik Country w Mrągowie
  • Międzynarodowy Festiwal Jazzu Tradycyjnego Złota Tarka w Iławie
  • Międzynarodowy Festiwal Piosenki Żeglarskiej i Morskiej Szanty w Giżycku
  • Festiwal Muzyki Rockowej w Węgorzewie
  • Festiwal Muzyki Rockowej w Przystanek Olecko (spektakle teatralne, happeningi oraz koncerty piosenki poetyckiej)
  • Mrągowski Festiwal Kultury Kresowej. [7]

[edytuj] Kultura ludowa

Już Krzyżacy mieli problemy z obrzędowością Prusów Ustęp z Układu Dzierzgońskiego narzuconego przez Krzyżaków stłumionemu powstaniu pruskiemu w 1249 r.

Promiserunt eciam, quod inter se non habebunt de cetero Tulissones vel Ligaschones, homines videlicet mendacissimos :histriones qui quasigentilium sacerdotes in exequiis defunctorum ve tormentorum infernalium promerentur, dicentes malum et :bonum et laudantes mortuos de suisfurtis et spoliis, immundiciis et rapinis ac aliis viciis et peccatis, que, dum :viverent, perpetrarunt; ac erectis in celum luminibus exclamantes, mendaciter asserunt, se videre presentem defunctum :permedium celi volantem in equo, armis fulgentibus decoratum, nisum in manuferentem et cum comitatu magno in aliud seculum :procedentem; talibus consimilibus mendaciis populum seducentes et ad ritus gentilium revocantes. Hoc, inquam, promiserunt :se nunquam de cetero habituros.
Przyrzekli także, że nie będą między sobą mieli Tulissów i Ligaschów, ludzi zaiste najbardziej kłamliwych, łgarzy, :którzy niby kapłani pogańscy na pogrzebach zmarłych zasługując na męki piekielne, mówiąc zło i dobro i chwaląc :nieboszczyków za ich kradzieże i łupy, nieczystości i grabieże oraz inne grzechy, które za życia popełnili, i wzniósłszy :oczy ku niebu wykrzykując kłamliwie twierdzili, że widzą tego właśnie zmarłego posuwającego się przez środek nieba na :koniu, przyozdobionego w błyszczącą zbroję, niosącego w ręku sokoła, w otoczeniu wielkiej rzeszy kroczącego w inny wiek; :takimi i im podobnymi kłamstwami zwodząc lud i do obrzędowości pogańskiej nawołując. Tego, mówię, przyrzekli nigdy więcej :w przyszłości nie czynić. [23]

Wśród mazurskich ludów istniał nie pisany zakaz wykonywania pewnych prac gospodarskich w niektóre dni w roku np. w czwartek po kolacji. Wierzono, że kto nie przestrzega tego zakazu temu zwierzętom tzw. zmory zaplotą grzywy ogony i grzywy. Szycie w takie dni miało powodować ślepotę u zwierząt. Różne przestrogi wyciągano z zachowania zwierząt: piejąca kura była zwiastunem nieszczęścia. [21]
Przed Bożym Narodzeniem w domach wieszano wieniec adwentowy pleciony z choinki, zdobiony wstążkami i świeczkami, zawieszany w pokoju pod sufitem.

Do 1945 r. na mazurach nieznany był zwyczaj łamania się opłatkiem a świąteczne choinki zaczęto stawiać w domach dopiero około 1910 r. [24]

Kolęda mazurska

Posłuchajcie z weselem, z weselem, z weselem!
Co się dnia tego, casu dawnego w Betlejem, w Betlejem, zapewnie stało,
a już podało ludziom wsem, ludziom wsem!
Narodził się Chrytus Pan, Chrystus Pan, Chrystus Pan
zubogi pany, chtóry nad pany, panem sam, panem sam;
niniał wcesności, by wziecne włości
sprawziuł nam, sprawziuł nam.
Ach synecku jedyny, jedyny, jedyny,
coś w ludzkiem ciele ucierzpsiał wziele, bez wziny, bez wziny.
Wszystkie trzymając, a w mocy mając krainy, krainy.
Karol Małłek [24]

Pierwszego dnia świąt obchodzono Jutrznię na Gody w której udział brała cała wieś. Według wierzeń w okresie od Bożego narodzenia do Trzech Króli chodziły czarownice i złe duchy. By się diabeł nie kręcił nie wolno było prząść, rąbać drewna – bo w zasięgu odgłosów będą puste kłosy. [21]
Dwanaście dni pomiędzy Bożym Narodzeniem a świętem Trzech Króli miało określać pogodę, jaka będzie panować w każdym miesiącu nadchodzącego roku oraz przepowiadano przyszłość. Okres ten nazywano dwunastkami:

  • Jeśli Boże Narodzenie przypadało w niedzielę, zima miała być ciepła, wiosna wilgotna a lato przyjemne, jesień wilgotna, zboża miały być obfite w małżeństwach miał panować pokój.
  • Jeżeli w Boże Narodzenie panowała piękna pogoda, nadchodzący rok miał przynieść dużo pięknego zboża.
  • Jeśli w pierwszy dzień po Bożym Narodzeniu panowała piękna pogoda, przychodzący rok miał przynieść niesnaski. [25]

Od nowego roku po wsiach chodziły zespoły przebierańców, zwanych Napierkami, Klonami, Szymonami [24] - ubranych w maski kóz, baranów, niedźwiedzi. W ostatni dzień roku urządzano psotowanie – zatykano kominy, malowano szyby. W ostatni dzień karnawału Mazurzy urządzali najczęściej składkowe zabawy i bawiono się do północy. W Świętego Jana przestrzegano zakazu przychodzenia obcych do domu, nie zbierano niektórych ziół. Po tym dniu dziewczęta rzucały wianki na wodę, pod poduszki kładły wianki z macierzanki – by przyśnił się przyszły mąż. Odpowiednikiem polskich dożynek był mazurski Plon. W Zaduszki karmiono dziadów proszalnych pod kościołami. Na weselach tańczono kosejdera, żabkę, dziada, chodzonego. Po drugim dniu wesela pannę młodą przeprowadzano do nowego domu. Tydzień po weselu były poprawiny i pierwszą wizytę młodzi składali rodzicom małżonki. [26]
W mazurskiej wyobraźni występował cały szereg demonów: topników (topiących w jeziorach ludzi), ogników i mar. Mazurskie diabły przybierały postacie zwierząt i ptaków, mieszkały w lasach i na bagnach. Mogły być złe lub dobre. Demon Kłobuk miał przybierać postać czarnego kurczaka. [23]
Wierzono w czarownice, które miały odbierać krowom mleko i rzucać uroki na młode zwierzęta i dzieci. Złym mocom zapobiegano kładąc siekiery w narożach obór, liczono wspak jednocześnie spluwając, wiązano czerwone wstążki. Głównym motywem twórczości ludowej był diabeł i chytra baba z którymi wiążą się ludowe przysłowia i powiedzenia np.

  • Przez babę do diabła,
  • Gdzie diabeł nie może tam babę pośle.[26]

[edytuj] Literatura ustna

Ciekawą formą mazurskiej literatury ustnej są zagadki dziecięce, rymy czy zamówienia. [21]

Wróżba długowieczności.

Kukaweczko, panieneczko,
Licz, licz, licz,
Wiele latków jeszcze będę żyć.

Występowały także powiedzonka nieprzyzwoite:

Ja mam takie rzemiosło,
Co mi w koło obrosło,
A jak bieda przytłoczy,
Toć i woda wyskoczy.
(Oko)
Leży panna kole drogi,
Rozłożyła ręce, nogi.
(Socha)
Zobacz więcej w osobnym artykule: Gwara mazurska.

[edytuj] Mazurskie stroje ludowe

Strój mazurski

Ubiory letnie
Kobiety latem ubierały się w westki albo kabaty oraz spódnice, a pod nie zakładały odspodki. W domach poruszały się boso a do pracy w polu w chodziły w klocach. Mężatki zawsze zakładały kabaty a dziewczęta staniki. W polu mężatki przewiązywały spódnice fartuchem a na głowy zakładały lniane chusty. Kobiety w kwiecie wieku zwano grózkami - nosiły się podobnie jak mężatki. W chłody zakładały tzw. watówki - ocieplane halki futrowane.
Zimą panie zakładały koszule i suknie z długimi rękawami, barchanowe wistki. Nogi chroniły strykowane pończochy i kloce. W pracy nosiły samodziałowe pasiaste fartuchy. Głowy chroniły czarnymi wełnianymi chustami a ręce wełniane rękawiczki. Nosiły też białe nie zdobione czepki, a na nie czerwone, zielone, niebieskie zawiązywane od tyłu chustki. Mazurki nosiły czarne buciki sznurowane do połowy łydki. [21] [26]

Panowie ubierali się w białe, lniane koszule i długie, obcisłe, lniane spodnie (zwane portkami lub buksami). W chłody dodatkowo nakładali czerwone, brunatne lub niebieskie kamizelki tzw. westy a na nie niebieskie albo granatowe marynarki tzw. żakiety lub jaką. Na nogi wkładali skórzańce, klumpy, korki -długie buty. Panowie głowy chronili szarymi filcowymi lub słomianymi kapeluszami. Na ubiór roboczy składały się: lniane koszule, kalesony z flaneli (powłóczki), czarny półkoszulek, westki, flanelowe spodnie. W pracach przydomowych obuwano drewniaki albo klumpy. Na nogi zakładano wełniane pończochy a na głowy baranie czapki. [26]

Narodzone dzieci ubierano we flanelowe koszulki. Do uroczystości chrztu dzieci ubierano w pieluszki i jaczki, na głowę zakładano myckę. [26]

[edytuj] Przemysł

Charakterystyczny dla terenu Mazur jest stosunkowo niski poziom uprzemysłownienia. Udział w sprzedanej produkcji krajowej wynosi 2,5% a w zatrudnieniu 2,9% (dane dla województwa warmińsko-mazurskiego). Dominuje produkcja artykułów żywnościowych i napojów, mebli, maszyn i urządzeń, aparatury elektrycznej, opon, drewna i wyrobów z drewna, odzieży. [9]

[edytuj] Infrastruktura

Ważniejsze drogi[9]

  • Międzynarodowa E 77 relacji Gdańsk - Olsztynek - Nidzica - Warszawa - Kraków - Budapeszt (jako droga krajowa oznaczona nr 7),
  • Nr 16 relacji Grudziądz - Olsztyn - Augustów,
  • Nr 51 relacji Olsztynek - Olsztyn - Bezledy,
  • Ekspresowa nr 50 (projektowana) relacji Tczew - Elbląg - Grzechotki.

Sieć drogowa i obiekty inżynierskie są niedokapitalizowane i w złym stanie technicznym.

Kolej[9]

  • Sieć linii kolejowych jest gęstsza niż średnia krajowa i wynosi 6,3 km na 100 km 2 (kraj - 7,1 km na 100km2). 80% linii o znaczeniu krajowym jest w dobrym stanie technicznym. Większość miast posiada połączenia kolejowe.

Połączenia lotnicze[9]

  • Główny port lotniczy (drugorzędny) znajduje się w Szymanach koło Szczytna - obecnie (2008r) jedynie loty czarterowe.

Drogi wodne[9]

[edytuj] Ruch graniczny

Przejścia graniczne:[9]

Drogowe

  • Bezledy-Bagrationowsk,
  • Gronowo- Mamonowo,
  • Gołdap-Gusiew (wymaga każdorazowej zgody komendanta Straży Granicznej),

Kolejowe

  • Braniewo-Mamonowo,
  • Skandawa- Żeleznodorożnyj,
  • Bartoszyce (Głomno)-Bagrationowsk.

[edytuj] Pisarze i poeci związani z Mazurami

oraz bojownicy o polskość Mazur

 Ta lista lub artykuł przeglądowy wymaga określenia jasnych kryteriów wyboru. Kryteria powinny być poparte źródłami, nie mogą naruszać zasady neutralnego punktu widzenia, należy też unikać próżnych wyrażeń takich jak "znani", "najlepsi" itd. Kryteria możesz omówić w dyskusji artykułu.
Zobacz też: Zasady tworzenia list.
Stub sekcji Ta sekcja jest zalążkiem. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

[edytuj] Rys historyczny

[edytuj] Początki osadnictwa

Ludy bałtyckie w 1200 roku

Najstarsze ślady osadnictwa pochodzą sprzed 15 tys. lat. Odkryto tu ślady kultury łużyckiej XIII-V w. p.n.e. [34] Później pojawili się Prabałtowie VI-V w. p.n.e. a po nich plemiona germańskie wraz z kulturą wielbarską.

W trzech pierwszych wiekach naszej ery uformował się szereg mniejszych i większych zespołów typu plemiennego. Grupy te w VI i VII wieku wytworzyły 3 główne wspólnoty odpowiadające początkowym formą związków plemiennych:

  • Zespół galindzki sformowany przez Galindów, wraz z później wyodrębnionymi plemionami Bartów i Sasinów;
  • Zespół jaćwieski obejmujący: Jaćwież, Sudawię, Dainowię i Polleksię;
  • Zespół estyjski w którego skład weszły: Sambia, Skalowia, Nadrowia, Natangia, Warmia, Pogrzania i Pomezania). [5]

To właśnie Zespół estyjski został później nazwany Prusami. Jak twierdzi dr Alina Naruszewicz-Duchlińska rozszerzenie nazwy Prusy na Galindię i Barcję to pozostałość historiografii średniowiecznej. [5]

[edytuj] Plemiona pruskie

Prusy w XIII wieku

O zamieszkujących Prusy plemionach dowiadujemy się z prac kronikarza krzyżackiego Piotra Dusburga.

W latach wczesnego średniowiecza tereny Mazur zamieszkiwały plemiona:

  • Pomezanów - Nazwa pochodzi prawdopodobnie od słowa pomedian - kraj pod lasami [5]
  • Pogezanów - Nazwę wywodzi się od pruskiego słowa pagudian, oznaczającego kraj porośnięty zaroślami [5]
  • Warmów,
  • Natangów - Natangia oznacza krainę o spływających wodach [5]
  • Galindów - Nazwę Galindia wywodzi się od wyrazu galas, oznaczającego koniec, kres. Za granicami Galindii nie mieszkało żadne plemię pruskie stąd była określana jako kraj położony na końcu świata. [5]
  • Sasinów - Staropruski wyraz sasins znaczy zając. Czasami określa się te tereny nazwą ziemią zajęcy.
  • Jaćwingów (Sudowia, Jaćwierz), Sudowia wzięła swą nazwę od rzeki Suduone (Sudonia) (dzisiejsza Szeszupa) [5]
  • Bartów,
  • Sambów - Sambia prawdopodobnie pierwotnie oznaczała kraj nizinny lub rolniczy (od pruskiego same rola) [5]
  • Nadrowów - Otrzymała nazwę od pruskiego słowa druvis oznaczającego barć, wydrążone drzewo [5]
  • Skalowów. - Skalowia pochodzenie nazwy jest różnie interpretowane wywodzi się ją z języka litewskiego i wiąże się z określeniem leśnego kraju albo z zaginioną nazwą jednego z większych dopływów Niemna. [5]

Plemiona te nigdy nie utworzyły jednolitego państwa co ułatwiło ich podbój przez Zakon krzyżacki.

Nazwa Prusy pojawiła się po raz pierwszy w połowie IX wieku w Geografie Bawarskim jako Bruzi.[1] W X wieku w kronice Ibrahim ibn Jakuba odnotowano: Z Mesko sąsiadują na wschodzie Rus, a na północy Borus. Pierwszy zapis w łacińskiej formie językowej znajduje się w „Dagome iudex”. Brzmi on następująco: Pruzze usque in locum, quo dicitur Russe, czyli Prusowie aż do miejsca, gdzie się Ruś nazywa. W żywocie św. Wojciecha, pochodzącym z początków XI wieku oddano wahania misjonarza, który się zastanawiał utrum Liuticenses […] an Pruzzorum fines adiret czyli czy do Lutyków, czy też do Prusów obrać drogę. Nazwa Prusowie przyjęła się na trwałe w europejskim nazewnictwie od XI wieku, wypierając używane dotychczas określenie Estowie (Aesti) [5]

Ibrahim ibn Jakub, żydowski kupiec, który około 965 roku dotarł do kraju Polan, wymienia nazwę Brus.[1]

Język pruski należał do tej samej grupy językowej co litewski i łotewski. [1] [35]

Kupców do tej krainy przyciągał od wieków bursztyn. [1]

Pierwsze zapiski o Prusach pojawiają się w relacjach podróżników rzymskich, wspominających o siedzibach Estów (Prusów), Galindów i Sudinów. [1]

[edytuj] Język pruski

Pierwotnie Prusowie posługiwali się tylko swoim własnym językiem. Był zróżnicowany dialektalnie. Dialekty staropruskie i jaćwieskie zachowały szereg cech archaicznych, niewystępujących w innych językach wschodniobałtyckich, np. zachowanie prabałtyckiego ō, dyftongów ai, ei, grupy dl. Utrzymała się w nich także odrębność spółgłosek nosowych. Przetrwała także pierwotna forma dopełniacza liczby pojedynczej z końcówką -ās, z pierwotnego -o-so. Języki bałtyckie, do których zalicza się również pruski uważane są za najbardziej archaiczne spośród języków indoeuropejskich i najbliższe językowi praindoeuropejskiemu. [5]

Zobacz więcej w osobnym artykule: Język pruski.

[edytuj] Kurhany

Kurhan jaćwiński

Około VI wieku p.n.e. na terenach Półwyspu Sambijskiego i Mazur wykształca się z grup osadniczych kultura kurhanów zachodniobałtyckich. [1] Śladami ich istnienia są pozostałości wznoszonych na wzniesieniach niewielkich kurhanów z warstwą ciałopalną pod nasypem. Przestrzeń kurhanu ograniczają kamienne kręgi oddzielające przestrzeń sacrum które jednocześnie wyznacza horyzont świata zmarłych. Kamienno-ziemne nasypy bronią wejścia do miejsca pochówku.

W dorzeczu Pregoły, w Nadrowii, w miejscowości Romowe, jak uważają niektórzy badacze, mieścił się najważniejszy pruski ośrodek religijny. [1] Zamieszkiwał tam kapłan Krywe, którego Dusburg w swojej kronice nazywa Pruskim papieżem. [1]

[edytuj] Bursztyn – skarb Prusów

Na terenie zamieszkiwanym przez Prusów występował bursztyn. Kopano go na półwyspie Sambijskim i w Galindii. Sprzyjało to rozwojowi wymiany handlowej z Rzymianami. Powstał szlak bursztynowy. Gabriel Rzączyński w XVIII wieku cytując starszą literaturę i własne spostrzeżenia, wymienia około 40 miejscowości w tym około połowa między Gdańskiem a Kłajpedą, gdzie występował bursztyn. [36] [37]

[edytuj] Święty Wojciech

Scena śmierci św. Wojciecha

23 kwietnia 997 w okolicy pruskiego grodu granicznego Chollin (na południowych brzegach jeziora Drużno) - uderzony w serce toporem lub włócznią Prusa imieniem Siccow, który - wg żywotów świętych - miał wcześniej stracić w walkach z Polakami brata, ginie Święty Wojciech - Ciału odcięto głowę i nabito na pal wyrazem hańby.[potrzebne źródło]

Zobacz więcej w osobnym artykule: Święty Wojciech.
Zobacz więcej w osobnym artykule: Prusowie.

[edytuj] Zakon krzyżacki

Z początkiem XIII wieku książęta: Władysław Odonic, Konrad Mazowiecki, Mściwój I (książę gdański), Leszek Biały (książę krakowski) Henryk Brodaty (książę śląski), rozpoczynają akcję chrystianizacyjną na terenach Prus.

Zobacz więcej w osobnym artykule: Zakon krzyżacki#Działalność na ziemi chełmińskiej i w Prusach.

W 1233 rozpoczyna sie podbój Prus. Wzięli w nim udział rycerze z Polski, Czech a także krajów europy zachodniej. Prusowie zorganizowali nieudane powstania i w 1283 ich tereny zostały opanowane.

Papież Innocenty IV w 1243 wydzielił diecezje: sambijską, chełmińską i pomezańską - w których panowanie sprawowali Krzyżacy oraz diecezję warmińską pod zarządem Biskupa Warmińskiego. Był to moment podziału terytoriów Prusów na Warmię i Mazury.

Zobacz więcej w osobnym artykule: Archidiecezja warmińska.

14 marca 1440 w Kwidzynie powstaje Związek Pruski - konfederacja szlachty i miast pruskich skierowana przeciw Krzyżakom.

[edytuj] Napływ osadników XIV - XVIII

Prusy w 1525 r.

Od XIV w. rozpoczyna się napływ osadników z Polski, Niemiec, Litwy. W XV w. Prusowie stanowili połowę mieszkańców tych terenów.[potrzebne źródło] Powoli mieszali się z ludnością osadniczą. Jeszcze XVI w. wygłaszano kazania w ich języku. W XVIII wieku nadeszła kolejna fala osadnictwa. Do regionu przybywali Szwajcarzy, Niemcy, Szkoci i Francuzi. W 1724 Fryderyk Wilhelm wydał zarządzenie zabraniające osiedlania się tu Polaków i Litwinów. Mimo prześladowań największą grupę stanowili ciągle osadnicy z Mazowsza. To właśnie ta grupa narodowościowa stworzyła społeczność, którą możemy obecnie nazywać Mazurami; dała także początek nazwie regionu. [38]

[edytuj] Mazury pod panowaniem Hohenzollernów

W 1618 roku władzę w Prusach przejęła dynastia Hohenzollernów. Ówczesna polityka uwikłała kraj w wiele wojen i ostatecznie doprowadziła do uniezależnienia Prus od Polski. W 1656 roku Fryderyk Wilhelm, elektor brandenburski, zawarł z królem szwedzkim przymierze skierowane przeciw Polsce. Jesienią 1656 roku do Prus wtargnęli Tatarzy, pustosząc wiele wsi i miasteczek. W następnym roku Tatarzy ponownie napadli południowo-wschodnie Prusy. Spłonęły wtedy m.in. Gołdap i Dubeninki. Tysiące kobiet i mężczyzn wzięto w jasyr. Zabierano konie, bydło i owce. Po podpisaniu traktatów walewsko-bydgoskich (1657 r.) i w wyniku pokoju zawartego między Polską i Szwecją w 1660 roku w Oliwie Fryderyk Wilhelm zwany „Wielkim Elektorem” przestał być lennikiem Polski stał się suwerennym władcą w Prusach Książęcych. [1]

[edytuj] Królestwo Prus

W wyniku koronacji w Królewcu Fryderyka I na króla w 1701 roku w Prusach powstało królestwo. Następcy Fryderyka: Fryderyk Wilhelm I i Fryderyk II Wielki przekształcili Prusy w państwo militarne i biurokratyczne. Społeczeństwo zostało podporządkowane państwu.Upowszechniano oświatę, rozbudowywano ulice, sztuczne kanały. Wprowadzono uprawę ziemniaków. [1]

[edytuj] Epidemia dżumy, wojna, kontrybucje

Terytorium Prus w 1648 r.

Lata 1709-1711 to epidemia dżumy pustoszącej pruskie miasta i wsie. Ludność zmniejszyła sie o jedną trzecią. Rozpoczęto akcję kolejnej kolonizacji. W latach trzydziestych, na wyludnione przez zarazę treny, sprowadzono emigrantów z arcybiskupstwa salzburskiego. Kolejne cierpienia przyniosła wojna siedmioletnia i kontrybucje nałożone na Prusy. [1]

[edytuj] Oświata

W okresie panowania Fryderyka I powstają na Mazurach szkoły ludowe a w 1714 roku pierwsze szkoły elementarne. Szkoły utrzymywane były przez gminy, urzędy dominialne, chłopów i miejscową szlachtę. Obowiązywał podatek zależny od wielkości majątku. 11 grudnia 1845 roku ukazała się ustawa szkolna w której państwo pruskie starało się wywierać większy nacisk na jakość pracy szkół. W leśniczówkach i majątkach, w których uczyło się najwyżej kilkoro dzieci, naukę prowadziły prywatne nauczycielki. W 1873 roku do szkół wprowadzono obowiązkowy język niemiecki. W okresie panowania Bismarcka język polski wyeliminowano ze szkół, urzędów i kościołów. W drugiej połowie XIX w. obrońcy mowy polskiej: Krzysztof Celestyn Mrongowiusz i Gustaw Marcin Gizewiusz pisali memoriały, protesty i artykuły przeciw rugowaniu języka polskiego z nauczania. Ich memoriał, Gustaw Gizewiusz, dostarczył królowi Prus. W wyniku tych działań król odwołał radcę szkolnego Rettiga. [22]

[edytuj] Pierwszy rozbiór Polski

Konsekwencja rozbioru Polski w 1772 roku było połączenie Prus z Pomorzem i Brandenburgią. Od tego momentu zaczęły funkcjonować nazwy urzędowe: Prusy Wschodnie i Prusy Zachodnie. Zabór nowych terytoriów otworzył nowe rynki zbytu. Rozkwitł handel i rzemiosło. [1]

[edytuj] XIX wiek

Z początkiem XIX w. przez Mazury przetaczają się wojska rosyjskie i napoleońskie. Żołnierze obu stron grabią mieszkańców, niszczą wiele miejscowości. Po nich przychodzą klęski głodu i nieurodzaju. W 1831 Mazury opanowała epidemia cholery. Zginęło około 15000 osób.[potrzebne źródło]

W wyniku wygranych (z Francją, Danią, Austrią) wojen, w drugiej połowie XIX wieku, a także powstania Cesarstwa Niemieckiego następuje ożywiony rozwój dróg, budowa linii kolejowych, kanałów łączących jeziora. Rozkwita przemysł i rolnictwo.[38]

[edytuj] I Wojna Światowa

Powstanie II Rzeczypospolitej i klęska Prus zapoczątkowały spór o przynależność Mazur. Na Warmii, Mazurach i Powiślu przeprowadzono plebiscyt mający określić do kogo mają należeć te dominia. Wyniki głosowania były dla Polski niekorzystne - 97% ludności opowiedziało się za przyłączeniem Mazur do Niemiec.

Zobacz więcej w osobnym artykule: Plebiscyt na Warmii i Mazurach.

[edytuj] Lata 30. i wybuch II Wojny Światowej

Z początkiem lat 30 XX w. organizacje hitlerowskie na Mazurach uzyskują silne poparcie. Rządy NSDAP doprowadziły do zaniku bezrobocia, zdynamizowały rozwój gospodarczy. Poprawił się stan zamożności mieszkańców. Mazurzy otrzymali pełne prawa obywateli III Rzeszy. [39] [40]

W roku 1933 zaczęła się pogarszać sytuacja działaczy polskich na Mazurach. Jan Boenigk został aresztowany. Gustaw Leyding trafił do więzienia. Grożono chłopom przyznającym sie do polskości i posyłających dzieci do polskich szkół. Działalność ta przyniosła efekty - wielu przenosiło dzieci do szkół niemieckich. W wyniku czego polskie szkoły były zamykane. Mazurzy o polskich korzeniach wypisywali się ze Związku Polaków w Niemczech. [41]

W Berlinie w 1938 r. w trakcie I Kongresu Polaków w Niemczech powstało Pięć prawd Polaka wypowiedzianych przez dr Jana Kaczmarka.

Jesteśmy Polakami!
Wiara ojców naszych jest wiarą naszych dzieci!
Polak Polakowi bratem!
Co dzień Polak narodowi służy!
Polska Matką naszą – nie wolno mówić o Matce źle! [42]

Wybuch wojny stał się początkiem eksterminacji polskich działaczy. Zakazany był druk książek religijnych w języku polskim. 10 tysięcy miejscowości zmieniło nazwy na niemieckie.

Ze względu na przygraniczne, strategiczne położenie w Prusach znajdowały się liczne obiekty militarne: koszary wojskowe, kwatery dowódców, bunkry, schrony i umocnienia. W 1941 roku przeprowadzono tu koncentrację wojsk mających uderzyć na Związek Radziecki. W gospodarstwach pracowało wielu robotników przymusowych z podbitych krajów.

Zobacz więcej w osobnym artykule: Zamach 20 lipca.

Jesienią 1944 roku rozpoczęła się ofensywa wojsk III Frontu Białoruskiego i II Frontu Białoruskiego. Rosjanie wkraczają na teren Mazur. Na rozkaz Ericha Kocha rozpoczyna się ewakuacja cywilów.

Ludność ucieka na zachód - w stronę morza, skąd na statkach przewożona jest do Niemiec. Ludzie zamarzają na drogach i toną w jeziorach. Z 2,3 milionów mieszkańców Prus Wschodnich sprzed radzieckiej ofensywy do marca 1945 roku pozostało tylko 400 tysięcy.[1]

  • W prawdopodobnie największej tragedii morskiej w dziejach ludzkości około 10000 ewakuowanych ginie po storpedowaniu przez radziecki okręt podwodny statku Wilhelm Gustloff.[43]
Zobacz więcej w osobnym artykule: MS Wilhelm Gustloff.

W trakcie ofensywy Armii Czerwonej Mazury zostały zniszczone. Żołnierze sovieccy palili i plądrowali miasta i okolice. Miejscową ludność - Mazurów - traktowano jak Niemców.[44] Byli wywożeni w głąb ZSRR, zabijani, odbierano im majątek. W gruzach legły m.in.: Ełk, Szczytno, Olsztynek, Nidzica, Działdowo; wiele mniejszych miejscowości i wsi.

[edytuj] Okres powojenny

Podział prus między Polskę i ZSRR

Po II Wojnie Światowej decyzją podjętą na konferencji w Teheranie i ostatecznie w Poczdamie Mazury w