Filozofia wieczysta - ( tłumaczenie łac. philosophia perennis) - termin użyty po raz pierwszy prawdopodobnie przez Agostino Steuco w książce De perenni philosophia libri X (Lugdunum, 1540), w której chrześcijańska filozofia scholastyczna została uznana za "szczyt mądrości, do którego w mniejszym lub większym stopniu zmierzają wszystkie inne nurty filozoficzne". To pojęcie dominuje dzisiaj we wszystkich specyficznych rozumieniach tego terminu (odnoszących go do różnych tradycji filozoficznych i mistycznych).

Idea filozofii wieczystej została podjęta przez Gottfrieda Leibniza, który użył jej w sensie wspólnego odwiecznego podłoża myśli, leżącego u podstaw wszystkich religii i filozofii, przenikającego zwłaszcza nurty mistyczne.

Do pojęcia tego często dołącza się inne terminy, jak Sophia perennis ("mądrość wieczysta", termin jeszcze renesansowy, używany dziś przez René Guénona), czy Religio perennis ("religia wieczysta").

Nazwa dziś używana w kilku sensach:

1. Oznaczenie całej tradycji filozoficznej zachodniej głównego nurtu (realistycznego i metafizycznego), od Talesa po czasy współczesne (Peter Frederick Strawson).

2. Oznaczenie tradycji filozofii realistyczno-metafizycznej nurtu arystotelesowsko-tomistycznego, zwł. u Étienne'a Gilsona; w Polsce takie stanowisko głosili zwł. Stefan Swieżawski, Mieczysław Albert Krąpiec. Zdaniem niektórych tomistów (Franciszek Kwiatkowski) pojęcie synonimiczne z pojęciem teologia naturalna. Jest to rozumienie tego pojęcie drugie pod względem popularności w świecie (np. jeśli sądzić na podstawie obcojęzycznych wersji tego hasła w Wikipedii), a pierwsze wśród zawodowych filozofów - w licznych słownikach filozoficznych można nawet spotkać utożsamienie "filozofia wieczysta - inna nazwa tomizmu".

3. Oznaczenie filozofii nurtu idealizmu transcendentalnego^[1], wywodzącego się od Immanuela Kanta, dokonane przez Artura Schopenhauera, w myśl tezy: "Prawdziwy realizm może być tylko idealizmem transcendentalnym". Kant odrzucał możliwość metafizyki. Schopenhauer w swej myśli inspirował się m.in. filozofią indyjską.

4. Oznaczenie całego nurtu idealistycznego w filozofii światowej, zwłaszcza filozofii indyjskiej, a w tym zwłaszcza nurtu wedanty w jej odmianie monistycznej: adwajty - Paul Deussen, Max Müller, Rabindranath Tagore, Aurobindo, Paul Carus i in. Monizm jest tu uważany za "nową", "wyższą" postać metafizyki. Zwolennicy tego nurtu nawiązują m.in. do Schopenhauera, ale idą dalej. Uważają oni, że termin philosophia perennis odpowiada ściśle sanskryckiemu terminowi Sanātana dharma, oznaczającego pierwotnie hinduizm, ale w interpretacji neowedanty od Vivekanandy oznaczającego wszelką religijność świata, której źródłem ma być religja wedyjska. Takie rozumienie przejmuje współczesny krysznaizm na Zachodzie (ruch Hare Kṛṣṇa czyli ISKCON, Bhaktivedanta Swami Prabhupada). Odmiany tego stanowiska głoszą m.in. Arnaud Desjardins czy Ananda Coomaraswamy. Bliski temu stanowisku jest też Mircea Eliade. Jest to rozumienie tego pojęcie najpopularniejsze w świecie (jeśli sądzić np. na podstawie obcojęzycznych wersji tego hasła w Wikipedii).

5. Oznaczenie idealistycznej filozofii Aldousa Huxleya i tytuł jednego z jego głównych dzieł filozoficznych: The Perennial Philosophy (przekład polski: Filozofia wieczysta, Wyd. Santorski i Ska). Nawiązuje ono do myśli indyjskiej i jej interpretacji, zwł. u Paula Deussena i Aurobindo. Do tego rozumienia nawiązują dzisiaj z kolei myśliciele nurtu New Age, oraz zwł. Alan Watts.

6. Oznaczenie myśli Kena Wilbera - czasami zwanej też "filozofią nowowieczystą". Ma ono być uzupełnieniem i przekroczeniem myśli Huxleya i Aurobindo.

7. Oznaczenie całej filozofii ludzkiej, bez względu na krąg kulturowy i nurt myśli (np. Thomas Merton). Merton nawiązuje do Huxleya, którego był uczniem, ale przekracza jego myśl i powraca do pierwotnego znaczenia spotykanego u Leibniza. W tym rozumieniu nawiązuje do myślicieli indyjskich (np. Bhagawadgita, Bhaktivedanta Swami Prabhupada), buddyjskich (zen, therawada, i in., np. Daisetz Teitaro Suzuki, Dalai Lama), chińskich (np. Zhuangzi), muzułmańskich (sufizm, np. Ibn Abbad) i zachodnich (tradycja zakonna benedyktyńska, trapistów, Ojców Pustyni, Święty Jan od Krzyża, Tomasz z Akwinu, i in.). Merton nawiązuje do wspólnego wszystkim ludziom pierwotnego doświadczenia mistycznego Absolutu (T. Merton, Myśli o Wschodzie, Lublin 2003).

8. Stanowisko pośrednie między stanowiskiem A. Wattsa i T. Mertona zajmuje Joel Kupperman, który nawiązuje do pojęcia pierwotnych intuicji filozoficznych leżących u podłoża wszelkich systemów filozoficznych i dającego się na nie przełożyć.

9. Termin ten używany jest też przez wielu innych myślicieli, należących do szeroko pojętego nurtu perennializmu lub tradycjonalizmu, lub będących poza nimi, jak René Guénon czy Frithjof Schuon, zbliżających się najczęściej do rozumienia 4., 5., 7. lub 8. Zob. np.: Poszukiwanie w Wikipedii francuskiej.

[edytuj] Przypisy

1. ↑ Tymczasowo zob.: Transcendencja (filozofia)