Biała Krakowska

Współrzędne: 49°49'22" N 19°03'10" E

	Biała Krakowska
	część Bielska-Białej

Pl. Wojska Polskiego - rynek Białej

Status

część

Zespół dzielnic

Śródmieście

Założono

ok. 1560

Położenie

49° 49' 22'' N
19° 03' 10'' E

Strefa numeracyjna

Kod pocztowy

43-302

Tablice rejestracyjne

Położenie na planie Bielska-Białej

Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Ratusz

Kościół Opatrzności Bożej

Kościół ewangelicki pw. Lutra

Pomnik Konfederatów Barskich

Biała Krakowska (niem. Biala, czes. Bělá) – historyczna część Śródmieścia Bielska-Białej. Od 2002 r. administracyjnie funkcjonuje jako trzy osiedla: Biała Śródmieście, Biała Wschód i Osiedle Grunwaldzkie. Stanowi, obok Dolnego Przedmieścia, centrum administracyjne-handlowe miasta. Do 1951 była samodzielnym miastem w województwie krakowskim.

Spis treści

1 Położenie
2 Kalendarium historii miasta (do 1951 r.)
3 Biała Krakowska dziś
4 Ważniejsze zabytki
5 Komunikacja
6 Ważniejsze obiekty publiczne
7 Bibliografia
8 Linki zewnętrzne

[edytuj] Położenie

ul. 11 Listopada

Biała Krakowska leży w samym centrum Bielska-Białej, na obszarze śródmieścia d. miasta o tej samej nazwie.

Od 2002 r. administracyjnie dzieli się na osiedla: Grunwaldzkie, Biała Śródmieście, Biała Wschód, natomiast "Biała Krakowska" to oficjalna nazwa Osiedla "na Kopcu Lipnickim".

Początkowo miasto rozciągało się wzdłuż potoku Niwka i odchodzących od niej w kierunku północnym dróg, jednak już w końcu XVIII wieku (wraz z budową tzw. traktu cesarskiego) układ urbanistyczny upodobnił się do współczesnego. W okresie międzywojennym Biała rozrosła się w kierunku południowym (wzdłuż ul. Żywieckiej). Od końca XIX wieku obszar między centrum a dworcem kolejowym zaczął być zajmowany przez tereny przemysłowe. Do Białej zaliczane jest również Osiedle Grunwaldzkie.

Dziś Biała graniczy z:

Granice Białej Krakowskiej wyznaczają:

od północy - linia kolejowa Bielsko-Biała - Kalwaria Zebrzydowska
od zachodu - rzeka Biała
od południa - ul. Leszczyńska, ul. Poniatowskiego
od wschodu - ul. Żywiecka, ul. Tuwima, ul. Lelewela, ul. Akademii Umiejętności, ul. Lipnicka, ul. Lwowska

[edytuj] Kalendarium historii miasta (do 1951 r.)

Zobacz więcej w osobnym artykule Historia Bielska-Białej, w sekcji Biała.

Herb Białej Krakowskiej

1560 – sołtys Lipnika, Walenty Krzyszko, zakłada trzy nowe wsie: Białą, Straconkę i Międzybrodzie;
1564 – pierwsza wzmianka o Białej jako osadzie tkaczy położonej na tzw. Kamieńcu u zbiegu rzek Niwki i Białej;
1613 – wyodrębnienie z Lipnika gminy wiejskiej Biała
1645 – w Białej przed Szwedami chroni się szlachta cieszyńska;
1667 – powstaje (wspólny z Lipnikiem) cech tkaczy;
1669 – Michał Korybut Wiśniowiecki rozstrzyga na korzyść Białej spór ze starostami lipnickimi o wymiar podatków
1701 – powstaje apteka "Pod Białym Orłem", jedna z najstarszych, funkcjonujących obecnie aptek Małopolski;
1708 – pierwsze misje jezuickie w Białej
1710 – August II Mocny ustanawia w Białej komorę celną;

9 stycznia 1723 – na prośbę starosty Jakuba Rybińskiego król August II Mocny przyznał Białej prawa miejskie;
1730, 1757 – protestanci otrzymują liczne przywileje;
1757 – Biała otrzymuje od Augusta III tzw. "wielki przywilej miejski", na podstawie którego zostały założone cechy rzemieślnicze;
1760 – wcielenie, zamieszkałej przez Żydów, jurydyki do miasta przez Alojzego Fryderyka von Brühla;
1765 – weszło w życie prawo "de non tolernadis judeis", w wyniku którego całkowicie wygnano Żydów z Białej i całego starostwa lipnickiego;
1766 – powstają pierwsze manufaktury;
31 października 1769 – w bialskim ratuszu odbył się zjazd marszałków i konsyliarzy, na którym podpisano akt utworzenia Generalnej Rady Stanów Skonfederowanych (tzw. "Generalności"), czyli naczelnej władzy konfederatów barskich;
1769-1770 i 1771 – Biała siedzibą Generalności konfederatów barskich;
1771 – Mikołaj Walewski broni miasto przed atakiem rosyjskim
kwiecień 1772 – Biała zostaje zdobyta i obrabowana przez Moskali;

1772 – Biała zostaje włączona w skład Galicji, nowej prowincji Austrii;
1772-1785 – budowa "traktu cesarskiego" łączącego Wiedeń ze Lwowem; jego pozostałością jest dzisiejsza ul. 11 Listopada;
1782 – po ogłoszeniu patentu tolerancyjnego przez cesarza Józef II utworzono w Białej parafię ewangelicką;
1784 – zniesienie granicy celnej na rzece Białej;
1789 – Biała wolnym miastem cesarskim z ustanowionym magistratem;
1799 – pełne rozdzielenie i rozgraniczenie Białej od dominium lipnickiego;
1810 – pierwsza fabryka w Białej (Joachim Adler);
XIX i pierwsza połowa XX w. – Biała wraz z sąsiednim Bielskiem centrum jednego z największych ośrodków przemysłowych Austrii, później Polski; powstają nowe fabryki, kamienice, wille fabrykantów i gmachy użyteczności publicznej;
1820 – budowa tzw. "drugiej szosy cesarskiej" (Biała - Żywiec - Nowy Sącz)
1820-1850 – Biała wraz z obszarem d. księstwa oświęcimskiego została wyłączona z Galicji i stała się częścią Związku Niemieckiego;
1848 – po zniesieniu prawa "de non tolerandis Judeis" w Białej na powrót zaczyna osiedlać się ludność żydowska;
1849 – w Bialej została założona Szkoła Realna, przeniesiona w 1874 r. do Bielska;

Willa Rosta

1850 – Biała siedzibą powiatu (od 1867 r. starostwa);
1869 – wprowadzenie w Galicji autonomii i polskiego języka urzędowego; początek polsko-niemieckiego konfliktu narodowościowego;
1870 – utworzono żydowską gminę wyznaniową "Lipnik-Biała"
1871 – Bielsko wraz z Białą organizuje wielką wystawę przemysłową;
1872 i 1916 – bialscy Niemcy piszą petycję do Wiednia w sprawie przyłączenia Białej do Śląska Austriackiego;
1873 – powstaje "Czytelnia Polska";
1888 – przeprowadzono przez Białą linię kolejową Bielsko - Kalwaria;
1889-1910 – niemiecka rada miejska podjęła decyzję o zniemczeniu nazw wszyskich ulic, wprowadzeniu niemieckiego języka urzędowego i rozbudowie niemieckiego szkolnictwa;
23 kwietnia 1890 – od salw żandarmerii padło w Białej 11 uczestników demonstracji robotniczej, która przerodziła się w zamieszki antysemickie;
1-4 maja 1890 – strajk powszechny robotników poprowadzony przez socjalistów; pierwsze tak duże wystąpienie robotnicze w Galicji;
1898 – powstaje polska szkoła ludowa;
1900 – ks. Stanisław Stojałowski tworzy w Białej oddział "Sokoła"
1908 – powstaje polskie gimnazjum;
1914-1915 – w związku z rosyjską ofensywą ewakuowano do Białej ze Lwowa wiele centralnych instytucji galicyjskich;
luty 1918 – strajk generalny związany z antyposlkimi decyzjami traktatu brzeskiego;

Kamienica Pod Żabami

1 listopada 1918 – armia polska zajmuje miasto;
13 listopada 1918 – bialski magistrat oficjalnie podporządkowuje się władzy polskiej;
3 grudnia 1920 – Biała wraz z powiatem weszła w skład województwa krakowskie;
1925 – włączenie do Białej gminy Lipnik;
1926 – Biała zmienia nazwę na "Biała Krakowska";
1927 – uruchomienie komunikacji autobusowej;
1927-1939 – budowa dzielnicy willowej wzdłuż ul. Żywieckiej;
8 września 1939 – Biała Krakowska znalazła się w granicach III Rzesza (Prowincja Śląsk)
26 września 1939 – Białą Krakowską włączono w skład Bielska jako dzielnicę "Bielitz-Ost" (Bielsko Wschodnie);
8-10 lutego 1945 – Bielsko Wschodnie zostaje "wyzwolone" przez dwie radzieckie armie: 1 Armię Gwardii pod dowództwem gen. A. Greczki i 38 Armię pod dowództwem gen. K. Moskalenko;
13 lutego 1945 – do Bielska Wschodniego dociera ekipa polityczno-administracyjna z Krakowa;
12 czerwca 1945 – miasta Bielsko i Białą Krakowską ponownie rozdzielono;
1945-1948 – działalność Narodowych Sił Zbrojnych w Bielsku, Białej i okolicach;
1946 – upaństwowienie, uprzednio rozkradzionych przez Sowietów, zakładów przemysłowych w Białej Krakowskiej;
27 lipca 1946 – początek wielkiej akcji wysiedlania ludności niemieckiej i żydowskiej;
1 stycznia 1951 – połączenie Bielska i Białej w jedno miasto "Bielsko-Biała";

[edytuj] Biała Krakowska dziś

Kolegium Nauczycielskie

Hotel Pod Orłem

Współcześnie Biała stanowi, obok Dolnego Przedmieścia, centrum administracyjno-handlowe Bielska-Białej.

Jest zróżnicowana pod względem zabudowy: XIX-wieczną wielkomiejska zabudowa (kamienice, wille, gmachy użyteczności publicznej) dominuje na obszarze centrum d. miasta, Osiedle Grunwaldzkie i Osiedle Śródmiejskie to blokowiska z nielicznymi starszymi obiektami, natomiast część północna to tereny w większości przemysłowe. W Białej znajdują się liczne centra handlowe, urzędy, szkoły, placówki kulturalne, hotele, ośrodki zdrowia itp.

Tereny zielone to przede wszystkim park przy pl. Ratuszowym (za ratuszem), park otaczający Dwór Lipnicki cmentarze, oraz ogrody otaczające zabytkowe wille.

[edytuj] Ważniejsze zabytki

Ratusz
Kościół Opatrzności Bożej
Kościół ewangelicki pw. M. Lutra
ulica 11 Listopada - główny deptak
Plac Wojska Polskiego - Rynek Białej
Plac Wolności
Hotel "Pod Orłem"
Kamienica "Pod Żabami"
Dwór Lipnicki
Dwór Thomkego
Gmach Kolegium Nauczycielskiego
Willa Rosta
Szpital Onkologiczny
Cmentarz żołnierzy radzieckich

[edytuj] Komunikacja

Plac Wolności

ul. Stojałowskiego

Biała leży w centrum Bielska-Białej, dlatego krzyżuje się tu wiele dróg, przebiegających przez miasto.

[edytuj] Główne ciągi komunikacyjne

ul. Żywiecka - droga krajowa nr 69; z Białej przez Leszczyny i Mikuszowice w kierunku Żywca;
ul. Krakowska - droga krajowa nr 52; z Białej przez Lipnik w kierunku Wadowic i Krakowa;
ul. Lwowska - droga krajowa nr 52; z Białej przez Komorowice do drogi S1 i DK 1;
ul. 11 Listopada - deptak od ul. Krakowskiej na Dolne Przedmieście;
ul. Piłsudskiego - od ul. Lwowskiej w kierunku Dolnego Przedmieścia;
ul. Stojałowskiego - od pl. Opatrzności Bożej w kierunku Dolnego Przedmieścia;
ul. Komorowicka - od ul. Piłsudskiego w kierunku Obszarów i Komorowic
ul. PCK - od Osiedla Grunwaldzkiego w kierunku Żywieckiego Przedmieścia
ul. Lipnicka - od pl. Opatrzności Bożej w kierunku Lipnika

[edytuj] Linie kolejowe

Bielsko-Biała - Żywiec - Zwardoń ze stacją Bielsko-Biała Lipnik na Osiedlu Grunwaldzkim;

[edytuj] Linie autobusowe

MZK Bielsko-Biała:

ul. Piłsudskiego - 6, 9, 11, 13, 13w, 15, 17, 23, 31, 33, 51, 56, 56bis, N3 (nocny), VII (PKM Czechowice-Dziedzice)
ul. Żywiecka/ul. Lipnicka - 5, 9, 11, 13, 13w, 15, 19, 22, 23, (nocny)
ul. Stojałowskiego/Ratusz - 2, 3, 5, 12, 22, (nocny)
Osiedle Grunwaldzkie - 2, 3, 4, 9, 11, 12, 15, 19, 20, 22, 23, N2 (nocny)