Beowulf – epicki poemat heroiczny nieznanego autora, będący jednym z najstarszych dzieł literatury staroangielskiej. W formie ustnej istniał już prawdopodobnie od ok. VIII wieku. Około roku 1000 poemat został spisany w języku zachodniosaksońskim (lub też języku staroangielskim), prawdopodobnie przez dwóch skrybów.

Poemat liczy 3182 wersy, napisany jest systemem aliteracyjnym, a jego rękopis znajduje się w British Library.

Autorem pierwszego przekładu Beowulfa na język nowożytny (duński) był Mikołaj Grundtvig.

Spis treści 1 Treśċ 2 Znaczenie tytułu 3 Ślady wierzeń germańskich w utworze 4 Przekład na współczesną angielszczyznę 5 Polski przekład 6 Nawiązania 7 Film 8 Literatura 8.1 w języku angielskim 8.2 w języku polskim 9 Linki zewnętrzne

[edytuj] Treśċ

Beowulf opisuje legendarne pradzieje Skandynawii - Danii i Szwecji i jej mitycznych bohaterów, w VI w. lecz wspomina też postaci rzeczywiste i wydarzenia, które zapewne miały miejsce.

Dzieli się na dwie części:

I

Tytułowy bohater utworu, Beowulf po przybyciu na zamek króla Duńczyków Hrodgara (Heorot) zabija pustoszącego okolicę straszliwego potwora - Grendela, a następnie pokonuje jego matkę żyjącą na bagnach.

II

Dowiadujemy się w skrócie, że Beowulf po powrocie do domu (Gautlandii) został królem i szczęśliwie rządził swym ludem Geatów przez pięćdziesiąt lat, do czasu aż pewien chłop zabierając z jaskini złoty przedmiot przez przypadek obudził smoka, który zaczął niszczyć wszystko na swej drodze. Beowulf pokonał potwora, ale zmarł na skutek odniesionych w walce ran.

Utwór kończy się opisem pogrzebu bohatera wykazującego wiele podobieństw do pochówku Attyli przedstawionego przez gockiego historyka Jordanesa w jego dziele "O pochodzeniu i czynach Gotów" (org. Gethica).

[edytuj] Znaczenie tytułu

Poemat nie ma wyraźnego tytułu; ten pod którym go dzisiaj zwiemy został przyjęty umownie przez badaczy dziewiętnastowiecznych. Analogicznym przypadkiem jest nazwisko autora pierwszej polskiej kroniki - Gall Anonim.

Etymologia słowa Beowulf (czyt. Bíłulf) jest sporna. Najbardziej znana teoria tłumaczy to jako "pszczeli wilk" (wilk na pszczoły, pożeracz pszczół) co jest eufemistycznym określeniem niedźwiedzia i ma symbolizowaċ nadnaturalną siłe i odwagę bohatera. Według drugiej teorii to przekształcone słowo Beadowulf tj. "wilk wojny", a jeszcze inni łączą to ze słowem beow oznaczającego "jęczmień".

[edytuj] Ślady wierzeń germańskich w utworze

• naszyjnik "..z narodu Brisingów.." jaki otrzymał Beowulf jako nagrodę za zabicie Grendela od żony króla Hrothgara - Walto, jest porównywalny z tym, jaki nosiła bogini Freja. Przekazał go potem swemu wujowi Higlakowi (Hygelak) królowi Geatów, zanim ten wyprawił się na Franków.
• opiewany w pieśni przez barda duńskiego Zygmunt (syn Welsa) zabił smoka, a według innych skandynawskich przekazów smokobójcą był jego syn - Zygfryd.
• smok którego zabija Beowulf przypomina bardzo Fafnira.
• hełmy wojów Beowulfa zwieńczone są wizerunkiem dzika, zwierzęcia poświęconego bogowi Frejowi.
• Beowulf mówi o swej zbroi "dzieło Welanda". Weland i inne imię Wolundra - anglosaskiego boga kowala i złotnika.

[edytuj] Przekład na współczesną angielszczyznę

• prozą - E. Tabolta Donaldsona, 1966 r.

• poetycki - Seamusa Heaneya, New York-London, 2000 r.

[edytuj] Polski przekład

W 1966 r.nakładem "Naszej Księgarni" pojawiła się prozautorska adaptacja poematu dla dzieci napisana przez Rosemary Sutcliff (przekł. A. Przedpełska-Trzeciakowska) ale szybko uległa zapomnieniu i nie było dodruków.

Adaptacja pierwszej części poematu (do zabicia matki Grendela) została zamieszczona w książce pt. Mity i legendy Europy., Wyd. Brimax Oświatowy, Łódź, Polska 1991.

Beowulfa po raz pierwszy na język polski przetłumaczył Mirosław Kropidłowski. Książka ukazała się w roku 2006 pod tytułem Beowulf. Anglo-saksoński poemat epicki ułożony około roku 750 po Chrystusie, zachowany w jednym tylko rękopisie z roku około 1000, Wydawnictwo Armoryka, Sandomierz 2006.

[edytuj] Nawiązania

Beowulf jest też tematem słynnego eseju J.R.R. Tolkiena, zatytułowanego "Beowulf: The Monsters and the Critics". Tolkien był wielkim miłośnikiem tego poematu; postać Beowulfa była dla niego uosobieniem archetypu bohatera północy, którego wielkość objawia się w tym, że walczy z największym potworem pradawnych legend - smokiem. Stąd też bohater legend tego kręgu kulturowego często jest Smokobójcą (The Dragon-Slayer)- widać to również w skandynawskiej legendzie o Sigurdzie, który zabija smoka Fafnira. Tolkien wykorzystał powyższy koncept m.in. w postaci Earendila i Túrina z książki Silmarillion.

[edytuj] Film

Na podstawie legendy powstało kilka filmów. W 1999 r. Graham Baker zrealizował w Rumunii niskobudżetowe widowisko Beowulf. Pogromca ciemności, przenosząc akcję w postapokaliptyczną przyszłość i obsadzając w tytułowej roli Christophera Lamberta. W 2005 r. miała premierę kanadyjsko - brytyjsko - islandzka koprodukcja Beowulf. Droga do sprawiedliwości (w oryginale Beowulf & Grendel) w reżyserii Sturli Gunnarssona. W rolę Beowulfa wcielił się Gerard Butler, a Grendela Ingvar E. Sigurdsson. W listopadzie 2007 odbyła się premiera filmu Beowulf w reżyserii Roberta Zemeckisa. W roli głównej występuje Ray Winstone. Na podstawie scenariusza tego filmu (sporządzonego przez Neila Gaimana & Rogera Avaryego) Caitlín R. Kiernan (autorka opowieści fantasy) napisała powieśċ pod tym samym tytułem wyjaśniającą wiele kwestii nie przedstawionych na ekranie. Książka ukazała się w Polsce w 2007 r. nakładem Wyd. Prószyński i S-ka.

[edytuj] Literatura

[edytuj] w języku angielskim

• John Leyerle, The Interlace Structure of Beowulf', 1967
• Christie Alfano, A Reevaluation of Grendels Mother, 1992.
• Raph Arnold, Royal Halls: The Sutton Hoo Ship Burial, 1967.
• Frank Battaglia, The Germanic Earth Goddes in Beowulf', 1991.
• John Grigsby, Beowulf & Grendel: The Truth Behind Englands Oldest Legend, 2005.
• Kelvin S. Kiernan, Grendels Heroic Mother, 1984.
• E. G. Stanley, Did Beowulf Commit »Feaxfeng« against Grendels Mother, 1976.
• The use of Term »Aeglaeca« in Beowulf at Lines 893 and 2592, 1961.

[edytuj] w języku polskim

• Bogusław Bednarek - Epos europejski., Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2001, str. 141-149.
• Andrzej M. Kempiński - Słownik mitologii ludów indoeuropejskich., Warszawa 1993.
• Andrzej M. Kempiński - Ilustrowany leksykon mitologii wikingów., Wyd. Kurpisz, 2007.
• Caitlín R. Kiernan - Beowulf, Wyd. Prószyński i S-ka, 2007.
• Jan Kwapisz "Potwory i Polacy" [w:] Mówią wieki, nr 02/08 (578), str. 12-17
• J. i C. Matthews – Mitologia Wysp Brytyjskich., Dom Wydawniczy REBIS, Poznań 1997.
• Mity i legendy Europy, Wyd. Brimax Oświatowy, Łódź, Polska 1991.

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Tekst poematu na stronie angielskich Wikiźródeł
• Więcej o Beowulfie w magazynie Histmag