Odtrutka (antidotum) - substancja, która ma zdolność neutralizacji lub zmniejszenia toksyczności trucizny. Jej działanie najczęściej polega na tworzeniu z trucizną niewchłanialnego lub mniej toksycznego związku chemicznego. Wyróżnia się odtrutki swoiste (skierowane przeciw konkretnej truciźnie) i nieswoiste (ogólne, np. mleko czy węgiel aktywny przy zatruciach doustnych).

[edytuj] Klasyfikacja odtrutek

Odtrutki swoiste:

• Substancje przeprowadzające truciznę w związki nierozpuszczalne lub chelatowe. Wiążą się z trucizną obecną w ustroju dezaktywując ją.
  • przykłady:
    • wersenian dwusodowo-wapniowy - w zatruciach metalami ciężkimi
    • dimerkaprol i penicylamina - w zatruciach niektórymi metalami
• Reaktywatory - substancje normalizujące procesy metaboliczne, uwalniają zablokowany enzym samemu wiążąc się z toksyną obecną w ustroju.
  • przykłady:
    • obidoksym - w zatruciach pochodnymi fosfoorganicznymi w celu przywrócenia czynności enzymu acetylocholinesterazy
    • azotyn amylu - w zatruciach cyjankami powodują powstanie methemoglobiny i połączenie się z nią cyjanków, które tym samym oddysocjowują z zablokowanej oksydazy cytochromowej.
    • wersenian dwukobaltowy - w zatruciach cyjanowodorem i cyjankami
• odtrutki witaminowe - stosowane w zatruciach substancjami, których działanie jest odwrotne do witamin
  • przykłady:
    • Witamina B₆ w zatruciu izoniazydem
    • Witamina K w zatruciu pochodnymi kumaryn
• Substancje blokujące przemiany metaboliczne trucizn (stosowane jeśli trujące są metabolity)
  • przykłady:
    • etanol - w zatruciach alkoholem metylowym i glikolem etylenowym uniemożliwia powstanie toksycznych metabolitów (formaldehydu, kwasu mrówkowego, toksycznych pochodnych glikolu)
• Substancje przyspieszające i ułatwiające metabolizm toksyn (stosowane jeśli metabolity są nietoksyczne):
  • przykłady
    • N-acetylocysteina - w zatruciu paracetamolem
    • tiosiarczan sodu - w zatruciach cyjankami
• Związki redukujące - w zatruciach substancjami methemoglobinotwórczymi. Przykłady:
  • Błękit metylenowy
  • tionina
• Antagoniści działania farmakologicznego trucizn. Działają przez zablokowanie receptorów, z którymi wiąże się trucizna.
  • przykłady:
    • nalokson - w zatruciach opioidami
    • flumazenil - w zatruciach benzodiazepinami
    • atropina w zatruciach związkami fosforoorganicznymi
    • penicylina krystaliczna - w zatruciach muchomorem zielonawym
• Odtrutki swoiste oparte na działaniu przeciwciał
  • przykłady
    • przeciwciała przeciwko digoksynie i jadowi żmii
    • Surowica

Odtrutki nieswoiste:

• tlen - w zatruciach tlenkiem węgla, siarkowodorem
• węgiel aktywowany adsorbujący toksyny na swojej powierzchni
• parafina ciekła
• środki wymiotne

Zobacz też: toksykologia.

Źródło: Witold Seńczuk red.: Toksykologia. Podręcznik dla studentów, lekarzy i farmaceutów Wydanie IV. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2002.